JURIDISCH DOSSIER · WETSTEKST
Artikel 1:28 BW — wat staat er, wat staat er niet
Artikel 28 van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek is de spil van het Nederlandse stelsel voor wijziging van de geslachtsregistratie in de geboorteakte. Hier staat de tekst, met analyse van wat de wet precies regelt — en wat zij bewust niet regelt.
De wettekst
De Nederlandse wet kent de regeling in vier artikelen: 1:28, 1:28a, 1:28b en 1:28c BW. Hieronder de kern van het hoofdartikel zoals dat sinds 1 juli 2014 geldt.
ART. 1:28 BW — LID 1 (KERN)
«Iedere Nederlander die de leeftijd van zestien jaren heeft bereikt en die de overtuiging heeft tot het andere geslacht te behoren dan is vermeld in de akte van geboorte, kan op deze grond verzoeken om wijziging van de vermelding van het geslacht in die akte, indien hij daartoe een verklaring overlegt van een deskundige als bedoeld in artikel 28a.»
ART. 1:28A BW — DE DESKUNDIGENVERKLARING
«De deskundige verklaart dat de overtuiging duurzaam is en dat de verzoeker de strekking van de wijziging en de gevolgen daarvan begrijpt. De minister wijst de deskundigen aan die de verklaring kunnen afgeven.»
Parafrase van de hoofdregel. Exacte tekst: wetten.overheid.nl.
ART. 1:28B BW — PROCEDURE
«Het verzoek wordt gedaan bij de ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente waar de akte van geboorte is opgemaakt. De ambtenaar maakt een latere vermelding op de geboorteakte.»
ART. 1:28C BW — GEVOLGEN
«De wijziging van de geslachtsvermelding heeft geen invloed op de afstammingsrechtelijke betrekkingen die vóór de wijziging zijn ontstaan en geen invloed op de rechten en plichten die op de verzoeker rusten ten aanzien van vóór de wijziging geboren kinderen.»
Wat de wet feitelijk regelt
Artikel 1:28 BW regelt drie dingen:
- Wie kan verzoeken. Een Nederlander, zestien jaar of ouder, met de overtuiging tot het andere geslacht te behoren.
- Welke voorwaarde geldt. Een verklaring van een door de minister aangewezen deskundige, die zich uitspreekt over duurzaamheid van de overtuiging en over begrip van de strekking.
- Waar het verzoek wordt gedaan. Bij de ambtenaar van de burgerlijke stand. Geen rechterlijke procedure (anders dan vóór 2014).
Wat de wet bewust niet regelt
- Geen derde sekse-categorie. Het stelsel is binair: M of V. Een wijziging naar ‘non-binair’ of ‘X’ is langs artikel 1:28 BW niet mogelijk; daarvoor bestaat alleen de incidentele rechterlijke route via artikel 1:24 BW.
- Geen diagnose voorgeschreven. De wet eist geen DSM-classificatie als ‘genderdysforie’. De deskundige beoordeelt duurzaamheid en begrip, niet een specifiek klinisch beeld.
- Geen lichamelijke voorwaarden. Sinds 2014 is geen ingreep en geen sterilisatie meer vereist.
- Geen terugwerkende kracht in afstamming. Artikel 1:28c BW houdt de afstammingsrechtelijke betrekkingen en de ouderlijke rechten en plichten ten aanzien van eerder geboren kinderen ongewijzigd.
- Geen automatische wijziging in andere registers. De BRP-registratie volgt de geboorteakte; rijbewijs, paspoort en andere documenten moeten apart worden bijgewerkt.
Vergelijking met internationale stelsels
Verenigd Koninkrijk — Gender Recognition Act 2004
De Britse wet kent een Gender Recognition Panel — een formele commissie die op basis van diagnose (gender dysphoria), bewijs van twee jaar leven in de andere gender, en een verklaring met betrekking tot voortzetting, een Gender Recognition Certificate afgeeft. Strikter dan het Nederlandse stelsel op het punt van bewijs, en met een formelere besluitvormingsprocedure. De UK Supreme Court oordeelde in 2025 dat deze juridische erkenning niet doorwerkt naar de Equality Act-definitie van ‘sex’.
Duitsland — Selbstbestimmungsgesetz (SBGG) 2024
Sinds 1 november 2024 kan in Duitsland de juridische sekse en de naam worden gewijzigd door een verklaring bij het Standesamt. Geen diagnose, geen deskundigenverklaring, geen toetsing door een derde. Wel een bedenktijd van drie maanden en een wachttijd van een jaar voor herwijziging. Dit is een zuiver zelf-identificatie-stelsel.
Spanje — Ley Trans (Ley 4/2023)
De Spaanse wet van februari 2023 introduceerde zelf-identificatie vanaf zestien jaar zonder medische verklaring en zonder hormonale of chirurgische voorwaarden. Voor de leeftijden 12 tot 16 jaar is rechterlijke goedkeuring vereist; voor 14 tot 16 jaar volstaat instemming van de gezagsdrager(s). Eveneens een zuiver zelf-ID-stelsel.
Hongarije — afschaffing rechtelijke erkenning (2020)
Aan het andere uiterste schafte Hongarije in mei 2020 (wet T/9934) elke mogelijkheid van juridische geslachtswijziging af door ‘geslacht bij geboorte’ als onveranderlijk in de bevolkingsregistratie op te nemen. Het Hongaarse Constitutionele Hof verklaarde delen van deze wet ongrondwettig in 2021, maar de hoofdregel bleef gehandhaafd. De wet staat haaks op de EHRM-rechtspraak en is meerdere keren bekritiseerd door het Comité van Ministers van de Raad van Europa.
De Nederlandse middenpositie
Tussen het Hongaarse model (geen erkenning), het Britse model (formele commissie en diagnose), het Nederlandse model (deskundigenverklaring), en het Duits-Spaanse model (zuivere zelf-verklaring) zit Nederland sinds 2014 in een geprononceerde middenpositie: erkenning is mogelijk, maar gebonden aan een toets-door-een-derde.
Het ingetrokken wetsvoorstel van 2021 zou Nederland richting het Duits-Spaanse model hebben verschoven. Door de intrekking in 2024 blijft Nederland in de middenpositie staan. Of dat een eindstation is, of een tussenstation, hangt af van het politieke krachtenveld en van wat in andere jurisdicties zichtbaar wordt over de uitvoerbaarheid van zelf-ID-stelsels.